Li-xbon - cơ chế linh hoạt cho một châu Âu già cỗi

E-mail | Bản in | Lưu xem sau

Ngày 1-12-2009 đã trở thành ngày lịch sử của châu Âu khi Hiệp ước Li-xbon, một nền tảng pháp lí cơ bản để đưa Liên minh châu Âu (EU) trở thành một “siêu nhà nước”, chính thức có hiệu lực. Hiệp ước Li-xbon đi vào cuộc sống sẽ tạo ra vị thế mới cho liên minh 27 quốc gia với những mối liên kết chặt chẽ hơn trong nội khối và với thế giới bên ngoài.

Lễ kỷ niệm ngày Hiệp ước Li-xbon chính thức có hiệu lực.

Ngày 1-12, lễ kỷ niệm ngày Hiệp ước Li-xbon chính thức có hiệu lực cùng với lễ nhậm chức Chủ tịch đầu tiên của Liên minh châu Âu (EU) và Đại diện cấp cao EU về chính sách đối ngoại đã được tổ chức trọng thể ở Thủ đô Li-xbon (Bồ Đào Nha), nơi hiệp ước này ra đời. Kể từ năm 2005, khi Bản dự thảo Hiến pháp chung châu Âu bị chết yểu sau lời khước từ của Pháp và Hà Lan, 27 nước thành viên EU đã tốn không biết bao công sức để soạn thảo bản dự thảo Hiệp ước Li-xbon. Hiệp ước này đã được các nhà lãnh đạo EU ký thông qua cuối năm 2007 nhưng nó chỉ có hiệu lực khi được Quốc hội của 27 nước thành viên phê chuẩn và được cử tri chấp thuận qua các cuộc trưng cầu dân ý.

Thực tế cho thấy, việc cần có một Hiệp ước đáp ứng trong tình hình thế giới có nhiều thay đổi cho cả khối EU là hết sức khẩn thiết. Kể từ khi thành lập năm 1951 với 6 thành viên, EU đã liên tục mở rộng. Năm 2004, sự phân chia giữa Tây Âu và Đông Âu đã được khép lại với sự gia nhập của 10 nước Đông Âu vào “mái nhà chung” châu Âu.  Năm 2007, EU kết nạp thêm hai nước, nâng tổng số thành viên lên 27.

Tuy nhiên, trong từng ấy năm EU vẫn hoạt động theo Hiệp ước về Liên minh châu Âu năm 1992 (hay còn gọi là Hiệp ước Maastricht). Hiệp ước này đã nhanh chóng trở nên lỗi thời trước những biến đổi của tình hình quốc tế và ở châu Âu, nhất là sau khi chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu sụp đổ, Liên Xô tan rã, nước Đức thống nhất, khủng bố quốc tế, đặc biệt là cuộc khủng hoảng kinh tế mới đây. Điều này đòi hỏi EU phải có một cơ sở pháp lí và thể chế cho một chính sách đối ngoại, kinh tế, an ninh quốc phòng chung nhằm nâng cao vai trò, ảnh hưởng của EU tại châu Âu và thế giới.

Vì thế, hơn lúc nào hết, các nhà lãnh đạo EU đều mong muốn Hiệp ước Li-xbon vượt qua những rào cản từ một số nước thành viên Đông Âu để “tránh vết xe đổ” mà Bản dự thảo Hiến pháp chung châu Âu và để phù hợp với vóc dáng của một EU có diện tích rộng tới hơn 4,4 triệu ki-lô-mét vuông với dân số gần 500 triệu người. Tuy nhiên, liên tiếp gặp trở ngại từ các nước thành viên mới như Séc, Ba Lan, các nhà lãnh đạo EU phải nhiều lần sửa đổi Hiệp ước Li-xbon và phải đến ngày 3-11-2009, sau khi Tổng thống Cộng hòa Séc đặt bút ký thông qua, thì tiến trình thực thi Hiệp ước Li-xbon dài 250 trang này mới được khai thông.

Hiệp ước Li-xbon có hiệu lực là sự kiện trọng đại có ý nghĩa lịch sử trong tiến trình thống nhất châu  u, đem lại tia hi vọng mới cho việc nhất thể hoá chính trị ở châu Âu. Điều này không những giải quyết những khủng hoảng nhiều năm qua, cải thiện tiến trình quyết sách của EU, mà còn giúp EU đóng vai trò quan trọng hơn trong các vấn đề quốc tế.

Theo Hiệp ước Li-xbon, quyền hạn của 3 cơ quan lớn của EU là Hội đồng châu Âu, Ủy ban châu Âu và Nghị viện châu Âu sẽ được mở rộng, nhưng không ảnh hưởng tới chủ quyền của các nước thành viên. Ủy ban châu Âu là cơ quan hành pháp của EU chỉ gồm 27 thành viên do các nước luân phiên đảm nhiệm (hiện gồm 32 thành viên, trong đó các nước lớn Pháp, Đức, I-ta-li-a và Tây Ban Nha do có dân số lớn được cử 2 ủy viên). Một số lĩnh vực nhạy cảm như tư pháp, nội vụ, quá trình quyết sách của EU sẽ đơn giản hoá. Kể từ năm 2014, quy chế “biểu quyết đa số” (đồng thuận) sẽ có hiệu lực, sẽ thay thế bởi “Quy chế biểu quyết đa số kép”, tức nghị quyết về một vấn đề nào đó chỉ cần giành được phiếu tán thành của 55% số nước thành viên và 65% tổng dân số EU là có thể được thông qua.

Hiệp ước Li-xbon cũng thiết lập hai chức danh “Tổng thống” và “Ngoại trưởng”. Tổng thống là Chủ tịch Hội đồng châu Âu với nhiệm kỳ hai năm rưỡi và có thể tái đắc cử (hiện nay do nước Chủ tịch luân phiên đảm nhiệm thời hạn 6 tháng). Do nhiệm kỳ quá ngắn, nhà lãnh đạo nước Chủ tịch luân phiên rất khó thay mặt EU phát huy sức ảnh hưởng trên vũ đài chính trị quốc tế cũng như giải quyết được nhiều vấn đề gay cấn trong nội bộ EU. Sau khi Hiệp ước Li-xbon có hiệu lực, Chủ tịch Hội đồng châu Âu là người chủ trì các hội nghị thượng đỉnh của Hội đồng châu Âu, nơi quyết định các ưu tiên chính sách lớn của EU, đồng thời cũng là người đại diện cho EU tại các hội nghị quốc tế.

Tân chủ tịch Hội đồng châu Âu Van Rom-puy (trái).

Ngoài ra, quyết sách và hiệu suất cơ chế vận hành của EU sẽ nâng cao rất nhiều. Điều này đặt cơ sở vững chắc cho EU tiếp tục mở rộng, kết nạp thêm thành viên, trở thành một cực quan trọng không những trên lĩnh vực kinh tế - thương mại - chính trị mà cả an ninh, quân sự...

Để Hiệp ước Li-xbon đạt được thành quả, EU sẽ phải liên kết chặt chẽ hơn nữa để vượt qua những thách thức. EU phải bảo đảm vai trò chủ chốt trợ giúp các nước thành viên phát triển trong một môi trường toàn cầu hóa. Quá trình toàn cầu hoá kinh tế sẽ dẫn đến hiện tượng lưu chuyển nguồn nhân công trong thị trường lao động và EU sẽ phải gánh chịu áp lực từ mọi phía do số lượng người nhập cư mang lại. Do không còn đường biên giới nội khối, giờ đây, EU sẽ cần đến những quy định về vấn đề nhập cư đối với đường biên giới ngoài khối.

EU cũng cần thiết lập những biện pháp đối phó với sự thay đổi khí hậu toàn cầu. Trước mắt, EU kêu gọi các nước thành viên tham gia chiến dịch giảm khí thải gây hiệu ứng nhà kính từ nay tới năm 2012 theo những quy định bắt buộc của Hiệp ước Ki-ô-tô; tăng cường sử dụng hiệu quả năng lượng nhằm giảm 20% mức tiêu thụ năng lượng của khối từ nay đến năm 2020.

Trong một thế giới bất ổn, phức tạp và đầy biến động, liên minh phải tiếp tục duy trì hòa bình và ổn định hơn nữa trong nội bộ; tăng cường tham gia các hoạt động can thiệp giải quyết xung đột và gìn giữ hòa bình; tạo ảnh hưởng trong việc định chế các chính sách thương mại quốc tế một cách hiệu quả và công bằng; tiếp tục đóng vai trò trợ giúp nhân đạo và phát triển... EU phải bảo đảm an ninh đối với các quốc gia thành viên; thiết lập mạng lưới an ninh tại các vùng sát đường biên giới của khối như phía Bắc Địa Trung Hải, vùng Ban-căng, Trung Đông; bảo toàn hợp tác quân sự và chiến lược với các liên minh như Liên minh Đại Tây Dương và Chính sách an ninh quốc phòng chung châu Âu (PESD). Có như vậy, EU mới thực sự vững mạnh để trở thành một trong những “cực” quan trọng trên trường quốc tế.

Kim Xuân